Śladami legnickich Piastów. Trasa Królewska
Legnica - jedno z najważniejszych miejsc dziedzictwa piastowskiego, nie tylko na Dolnym Śląsku. To tutaj przez wieki rezydowali książęta, którzy kształtowali oblicze Śląska i mierzyli się z największymi potęgami średniowiecznej Europy. Zapraszamy na spacer, który odkryje przed Wami sekrety najdłużej panującej linii polskiej dynastii – od ich potężnych murów obronnych, przez duchowe sanktuaria, aż po barokowe mauzoleum, będące ostatnim akordem ich historii.
1. Zamek Piastowski
2. Ewangelicki Kościół Marii Panny
3. Ulica NMP jako Via Regia
4. Katedra pw. św. św. Piotra i Pawła
5. Kamieniczki śledziowe oraz sgraffita z herbami Piastów i ziem piastowskich
6. Rynek oraz kula z panoramą XVII-wiecznej Legnicy
7. Akademia Rycerska
8. Wystawa stała „Akademia Rycerska w Legnicy. Dzieje gmachu i instytucji”
9. Kościół św. Jana Chrzciciela
10. Mauzoleum Piastów
1. Zamek Piastowski
Lokalizacja: Plac Zamkowy 1
To jeden z najstarszych zamków w Polsce i jedna z najważniejszych rezydencji w historii Polski. Wzniesiony z cegły na przełomie XII i XIII wieku przez Henryka Brodatego, zajął miejsce dawnego grodu plemienia Trzebowian. W XIII kompleks ten należał do najpotężniejszych w Polsce, obejmujący pałac książęcy, kaplicę i trzy wieże, otoczony wałami i częściowo murami obronnymi.
- Brama Zamkowa: zanim wejdziesz na dziedziniec, zatrzymaj się przed portalem bramnym. To dzieło Jerzego z Ambergu (ok. 1533 r.) – najwcześniejszy zabytek renesansu w Legnicy. Portal zdobią trzy kolumny kandelabrowe i fryz z medalionami portretowymi księcia Fryderyka II oraz jego żony, Zofii Brandenburskiej.
- Wieża św. Jadwigi i Zielona Komnata: To jedyna taka komnata w Polsce. Na początku XV wieku nazwana została „starym mieszkaniem świętej Jadwigi”. Jej ściany pokrywa unikatowa polichromia z ok. 1500 roku. Oświetlają ją cztery okna wyznaczające kierunki świata. Pokryta została freskami z użyciem bardzo kosztownego wówczas barwnika - zieleni malachitowej. Ściany pokrywają wijące się od podłogi do sklepienia bogate ornamenty roślinne z motywem winnej latorośli oraz kwitnących, czerwonobrązowych kwiatów. Iluzjonistyczne freski miały przywołać klimat "hortus conclusus", zamkniętego rajskiego ogrodu.
- Wieża św. Piotra: Majestatyczna, okrągła, a powyżej ośmioboczna wieża typu bergfried.
Jest dostępna dla odwiedzających, a z jej tarasu widokowego rozciąga się panorama na całą historyczną Legnicę. - Romańska kaplica św. Benedykta i Wawrzyńca: Na dziedzińcu zabezpieczono kamienno-ceglane relikty kaplicy, odkryte w połowie lat 50. XX wieku. To surowy, kamienny dowód na romański rozmach fundacji Henryka Brodatego.
Informacja dla zwiedzających Muzeum Miedzi i Zamek Piastowski
https://muzeum-miedzi.art.pl/informacje-dla-zwiedzajacych
2. Ewangelicki Kościół Marii Panny
Lokalizacja: Plac Mariacki 1
Najstarszy kościół w mieście, nazywany Mariackim (niem. Marienkirche) czy też „dolnym” (niem. Niederkirche) ze względu na lokalizację w niższej części miasta. Według kronik Jana Długosza to tutaj, w przeddzień bitwy z Mongołami w 1241 roku, książęHenryk Pobożny uczestniczył we mszy, powierzając losy Śląska sile wyższej. Co ciekawe od czasów Reformacji kościół nieprzerwanie służy wiernym i jest obecnie jedyną świątynią w Legnicy należącą do parafii ewangelicko-augsburskiej.
- Witraże „Utkane Światłem”: Zespół 14 ogromnych witraży z początku XX wieku (300 m2) to jeden z największych takich zespołów w Polsce. Sceny: opowiadają historię miasta, wyznanie wiary, a także upamiętnienie uczestników legendarnej bitwy legnickiej z Mongołami, Książę Henryk Pobożny w kościele Mariackim przed bitwą na Legnickim Polu; w witrażu ołtarzowym sceny Ukrzyżowania, Zmartwychwstania i odnalezienie ciała księcia Henryka Pobożnego; Dysputa nad tłumaczeniem Pisma Świętego – wizerunek M. Lutra; wprowadzenie w Legnicy Komunii pod dwiema postaciami – widoczna na tym przedstawieniu jest para książęca: Fryderyk II i Zofia Branderburska.
- Architektura: Wnętrze zachwyca geometrycznymi wzorami nawiązującymi do motywów mauretańskich oraz najstarszą częścią – kaplicą Sukienników (1417–1437), która wciąż emanuje średniowiecznym urokiem. Dodatkowo w sezonie turystycznym, za symboliczną opłatą można wejść na wieżę widokową kościoła i podziwiać panoramę miasta i Dolnego Śląska.
Informacje dla zwiedzających:
Parafia Ewangelicko-Augsburska w Legnicy
+48 76 854 34 40 | +48 515 684 562
ewangelicy.legnica@interia.pl
www.legnica.luteranie.pl
3. Ulica Najświętszej Marii Panny: Legnicka Via Regia
Ulica NMP to jedna z najstarszych dróg na mapie Legnicy. Jej unikatowy, nieregularny kształt nie jest dziełem przypadku – to dowód na to, że trakt ten istniał jeszcze przed lokacją miasta na prawie niemieckim (ok. połowy XIII w.). Stanowiła ona fragment Via Regia (Drogi Wysokiej) – najważniejszego szlaku handlowego średniowiecznej Europy, łączącego Europę zachodnią i wschodnią.
Ulica łączy dwie najważniejsze świątynie miasta:
- Na wschodnim krańcu dominuje dwuwieżowa bryła ewangelickiego kościoła Marii Panny.
- Na zachodzie oś zamykają wieże katedry św. św. Piotra i Pawła. Spacer tą ulicą to wędrówka między sacrum a profanum, gdzie nad głowami przechodniów górują wieże, a wokół tętni życie handlowe.
4. Katedra pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
Lokalizacja: Plac Katedralny
Pierwsza świątynia w tym miejscu istniała już na początku XIII wieku. Obecna monumentalna postać katedry to efekt wielowiekowych przemian. Najważniejsza z nich miała miejsce w latach 1892–1894, kiedy to pod okiem słynnego berlińskiego architekta, prof. Johannesa Otzena, kościół przeszedł gruntowną neogotycką przebudowę. Do oblicowania fasady użyto specjalnej, twardej cegły z legnickiej wytwórni Rothera. To właśnie ona nadaje katedrze jej intensywny, bordowy kolor. Podczas tej przebudowy dobudowano południową wieżę, nadając kościołowi dzisiejszą, symetryczną i dumną sylwetkę, która dominuje w krajobrazie miasta.
Jeden z najciekawszych elementów elewacji to północny portal figuralny. W tym miejscu można podziwiać rzadko spotykaną w tej części Europy scenę Pokłonu Trzech Króli. Precyzja wykonania gotyckich postaci i dynamika kompozycji sprawiają, że portal ten jest uznawany za jedno z ważniejszych dzieł rzeźby kamiennej na Śląsku. Z kolei wejście główne (zachodnie) zdobi figura Marii z Dzieciątkiem, datowana na lata 1338–1341, będąca przykładem dojrzałego, pełnego gracji gotyku.
Prawdziwym sercem katedry, ukrytym w jej wnętrzu, jest późnoromańska chrzcielnica z brązu (XIII w.). Czasza chrzcielnicy zdobiona jest dwunastoma reliefami przedstawiającymi sceny z życia Chrystusa – od dzieciństwa po mękę. To unikatowe dzieło ludwisarskie, które przetrwało wszystkie pożary i przebudowy kościoła, łącząc współczesnych mieszkańców z epoką Henryków Śląskich.
We wnętrzu katedry znajduje się jeden z największych na Dolnym Śląsku zespołów epitafiów i nagrobków (od XV do XIX wieku). Na szczególną uwagę zasługują rzeźby z nagrobka księcia legnicko-brzeskiego Ludwika II i jego żony Elżbiety Brandenburskiej, które stanowią cenny przykład sztuki sepulkralnej. Warta uwagi jest też renesansowa ambonawykonana w latach 1586–1588 przez legnickiego rzeźbiarza Kaspra Bergera, zdobiona misternymi płaskorzeźbami.
5. Kamieniczki Śledziowe i Sgraffita
Lokalizacja: Rynek
Kamieniczki Śledziowe, zwane potocznie „Śledziówkami”, to jeden z najbardziej fotogenicznych i charakterystycznych punktów legnickiego Rynku. Ten zwarty blok ośmiu budynków pochodzących z XVI/XVII wieku to architektoniczny relikt dawnego handlu miejskiego, który przetrwał dramatyczne zmiany urbanistyczne w centrum Legnicy.
Choć dzisiaj zachwycają renesansową i klasycystyczną formą, ich początki są znacznie skromniejsze. Nazwa „Śledziówki” pochodzi prawdopodobnie od profesji dawnych handlarzy. Już w średniowieczu w tym miejscu stały drewniane lady i jatki, w których sprzedawano ryby (w tym głównie solone śledzie, będące podstawą postnego jadłospisu). Pierwsza wzmianka o murowanych kamieniczkach pochodzi z 1574 roku. Zostały one wzniesione w miejscu dawnych kramów, zachowując ich wąski, wydłużony układ. To właśnie dlatego budynki są tak smukłe – każdy z nich ma tylko trzy osie okienne.
Zespół składa się z ośmiu trzykondygnacyjnych kamieniczek, które mimo wspólnego bloku, różnią się detalami:
- Renesans (nr 24–27): Kamieniczki od strony wschodniej posiadają piękne, ozdobne szczyty renesansowe. To tutaj najlepiej widać bogactwo dawnego mieszczaństwa legnickiego.
- Klasycyzm (nr 28–31): Pozostałe cztery kamieniczki mają prostsze, bardziej surowe fasady w stylu klasycystycznym, będące efektem późniejszych przebudów.
Najcenniejszym elementem Śledziówek są dekoracje na kamienicach nr 26 i 27, wykonane rzadką techniką sgraffito. Polega ona na nakładaniu kilku warstw kolorowego tynku i wydrapywaniu w nich wzorów, zanim wyschną.
Dekoracje z ok. 1600 roku przedstawiają bogatą ornamentykę roślinną i architektoniczną. Na jednej z kamieniczek (nr 27) odnajdziemy herby księstw legnickiego i brzeskiego (orzeł śląski). Obecność tych symboli na prywatnych kamienicach mieszczańskich była wyrazem dumy mieszkańców z przynależności do księstwa rządzonego przez Piastów.
Co ciekawe, te cenne zdobienia przez wieki były ukryte pod warstwami gładkiego tynku. Odkryto je i odsłonięto dopiero podczas prac renowacyjnych w 1934 roku.
Zatrzymaj się przy kamieniczce nr 27 i spróbuj odszukać wśród sgraffitowych dekoracji tarcze herbowe. To doskonały przykład tzw. „biblii pauperum” architektury – gdzie obrazy na ścianach mówiły przechodniom o statusie miasta i lojalności jego obywateli.
6. Legnicki Rynek i kula z panoramą XVIII-wiecznej Legnicy
W średniowieczu było to miejsce handlu, siedziba władz i jednocześnie węzeł komunikacyjny. Wytyczony został w I połowie XIII w. Jego centrum zajmowały wówczas ratusz, sukiennice i kramy, które dzieliły przestrzeń na tzw. Duży Rynek (część wschodnia) i Mały Rynek (część zachodnia). Pierwotnie zabudowa Rynku była drewniana, stopniowo zastępowano ją murowaną. Z czasem kamienice uzyskiwały nowożytne formy: renesansowe, manierystyczne, barokowe i klasycystyczne. Od połowy XIX w., w kamienicach wokół Rynku powstawały sklepy, restauracje i nowoczesne domy handlowe. W maju 1945 r., świętujący upadek Berlina żołnierze Armii Czerwonej podpalili
w Legnicy ok. 300 budynków, spłonęła wówczas część Rynku, dlatego większość jego modernistycznej zabudowy pochodzi z lat 60. XX w. O dawnej świetności architektonicznej placu przypominają zachowane do dzisiaj zabytki.
Interesującym punktem na mapie Rynku, znajdującym się tuż przy fontannie Panny Wodnej, jest jeden z współczesnych symboli miasta – brązowa kula autorstwa Grzegorza Niemyjskiego. Ta ważąca pół tony rzeźba to precyzyjny, trójwymiarowy model miasta z XVIII wieku, oparty na słynnych rycinach topografa F.B. Wernera. Kula pozwala dosłownie poczuć pod dłońmi historię. Dzięki wypukłym detalom i opisom w alfabecie Braille’a, każdy może poznać dawną topografię Legnicy, jej mury obronne, nieistniejące już bramy i potężne wieże kościołów. To idealny punkt, by zestawić dzisiejszy wygląd Rynku z jego dawną, barokową sylwetką.
7. Akademia Rycerska
Lokalizacja: Ul. Chojnowska 2
Fundamenty piastowskie, realizacja habsburska
Akademia Rycerska w Legnicy to jedna z najważniejszych barokowych budowli świeckich na Śląsku. Choć kojarzona z okresem panowania Habsburgów, jej istnienie jest bezpośrednim efektem zapisów testamentowych Piastów legnicko-brzeskich. Powstanie tej elitarnej uczelni było możliwe dzięki środkom z tzw. Fundacji Świętojańskiej, co czyni budynek trwałym pomnikiem materialnym po wygaśnięciu dynastii. Monumentalny gmach, wznoszony etapami w latach 1709–1738, do dziś pozostaje jednym z największych i najbardziej reprezentacyjnych kwartałów architektury barokowej w mieście.
Fundacja Świętojańska i geneza uczelni
Historia instytucji sięga połowy XVII wieku. Jej prawnym i finansowym fundamentem była Fundacja Świętojańska, ustanowiona przez księcia Jerzego Rudolfa (zm. 1653 r.).
Książę zapisał ogromne dobra ziemskie na cel utworzenia szkoły dla młodzieży szlacheckiej obu wyznań (ewangelickiego i katolickiego), co było wyrazem ówczesnej tolerancji religijnej na dworze piastowskim.
Po wygaśnięciu dynastii w 1675 roku i śmierci ostatniego Piasta, Jerzego Wilhelma, księstwa legnickie i brzeskie przeszły pod bezpośrednie panowanie cesarzy z dynastii Habsburgów. Cesarz Józef I, wykorzystując piastowskie fundusze, powołał do życia Akademię w 1708 roku, nadając jej jednak charakter wybitnie katolicki, zgodny z polityką kontrreformacji.
Obecny kształt budynku to dzieło wybitnych projektantów epoki baroku.
Główną koncepcję architektoniczną opracował wiedeński budowniczy Antonio Martinelli. Budowa trwała blisko 30 lat (1709–1738) i była wielokrotnie korygowana. Najbardziej reprezentacyjna część gmachu znajduje się od strony ulicy Chojnowskiej. Licząca 86 metrów elewacja ozdobiona jest dekoracjami rzeźbiarskimi autorstwa J.K. Hübnera. Program rzeźbiarski attyki, obejmujący personifikacje cnót rycerskich i herby, miał podkreślać prestiż szkoły kształcącej przyszłe elity państwowe. Budynek zaplanowano jako funkcjonalny czworobok z dziedzińcem, mieszczący sale wykładowe, bibliotekę, kaplicę oraz maneż (ujeżdżalnię) do nauki jazdy konnej.
8. Wystawa stała w Muzeum Miedzi: „Akademia Rycerska w Legnicy. Dzieje gmachu i instytucji”
Lokalizacja: ul. Chojnowska 2
Obecnie w części gmachu mieści się oddział Muzeum Miedzi, prezentujący ekspozycję poświęconą historii tego miejsca. Centralnym punktem wystawy jest makieta wykonana w skali 1:100. Pozwala ona zapoznać się z fazami budowy oraz pierwotną funkcją poszczególnych skrzydeł i pomieszczeń w XVIII wiek.
Ekspozycja obejmuje bogatą ikonografię gmachu oraz portrety osób kluczowych dla historii szkoły. W Sali Kominkowej można zobaczyć wizerunki przedstawicieli rodu Piastów, których testamentowa wola legła u podstaw tej inwestycji.
Wystawa prezentuje dokumenty, dzieła naukowe oraz przedmioty codziennego użytku, obrazujące życie studentów i nauczycieli na przestrzeni ponad dwustu lat funkcjonowania placówki.
Więcej informacji o wystawie jest dostępnych na stronie Muzeum Miedzi:
9. Kościół pw. św. Jana Chrzciciela
Lokalizacja: ul. Ojców Zbigniewa i Michała 1
Kościół św. Jana Chrzciciela w Legnicy to budowla o niezwykle złożonej metryce. Jest świadectwem ewolucji miejsca, w którym pośmiertne upamiętnienie ostatnich książąt zintegrowano z nowo wzniesionym, kontrreformacyjnym gmachem.
Pierwotnie w tym miejscu wznosiła się niewielka, gotycka świątynia, która od połowy XVI wieku pełniła funkcję głównej nekropolii Piastów legnicko-brzeskich.
Wraz z kolegiatą św. Jadwigi w Brzegu, kościół ten był najważniejszym punktem pochówku książąt. W jego wnętrzu znajdowały się liczne nagrobki, epitafia oraz trumny członków rodu, tworząc swego rodzaju panteon dynastii.
Warto pamiętać, że książęta legniccy w początkach XVII wieku przeszli na kalwinizm, co nadało surowy charakter ówczesnemu wystrojowi świątyni.
Po śmierci Jerzego Wilhelma w 1675 roku i przejęciu księstwa przez Habsburgów, kościół został przekazany jezuitom. Zakon ten zdecydował o radykalnej przebudowie obiektu w duchu kontrreformacji. W XVIII wieku rozebrano dawną gotycką nawę, co doprowadziło do zniszczenia większości dawnego wyposażenia, w tym wielu piastowskich pomników nagrobnych.
Jedynym elementem, który przetrwał z dawnej budowli, był średniowieczny chór. To właśnie on, dzięki staraniom księżnej Ludwiki, został zaadaptowany na Mauzoleum Piastów. Architektonicznie został on włączony w bryłę nowego, barokowego kościoła jako boczna kaplica, co mimo skrajnie różnych stylów obu części, przetrwało do dzisiaj.
Obecna bryła kościoła (wzniesiona w latach 1714–1727) to przykład dojrzałego baroku.
Dwudzielna fasada z dwiema wieżami dominuje w tzw. kwartale jezuickim. Dekoracje rzeźbiarskie na zewnątrz i wewnątrz świątyni miały za zadanie olśniewać wiernych, stanowiąc kontrast dla wcześniejszej, kalwińskiej surowości.
Budowla ucierpiała w wyniku wielkiej katastrofy budowlanej w 1744 roku, kiedy to zawaliło się sklepienie nawy głównej. Odbudowa nadała wnętrzu obecny, nieco spokojniejszy, późnobarokowy charakter.
10. Mauzoleum Piastów
Lokalizacja: ul. Ojców Zbigniewa i Michała 1
Mauzoleum Piastów przy kościele św. Jana Chrzciciela to pierwsza na Śląsku barokowa kaplica grobowa i jeden z najcenniejszych zabytków epoki, łączący architekturę, rzeźbę oraz malarstwo w jedną, symboliczną całość. Powstałe w latach 1677–1679, stanowi monumentalne epitafium rodu, który przez stulecia kształtował historię regionu. To symboliczne miejsce, gdzie osobista tragedia matki po stracie jedynego syna stała się impulsem do wzniesienia pomnika o znaczeniu europejskim.
Powstanie Mauzoleum jest nierozerwalnie związane z postacią ostatniego Piasta Jerzego Wilhelma (1660–1675), syna księcia Chrystiana i księżnej Ludwiki Anhalt-Dessau.
Księżna Ludwika, świadoma historycznego znaczenia chwili, postanowiła wznieść rodowe mauzoleum. Była nie tylko fundatorką, ale i współautorką programu ideowego kaplicy.
W opracowaniu treści inskrypcji i symboliki wspierał ją nadworny poeta Daniel Casper von Lohenstein, jeden z najwybitniejszych twórców barokowych, którego dziełem jest tekst tablicy fundacyjnej.
Budowę kaplicy powierzono włoskiemu architektowi Carlowi Rossiemu. Wykorzystał on konstrukcję dawnego gotyckiego chóru kościoła, tworząc w jego wnętrzu barokowe założenie.
Rossi stworzył kaplicę na planie koła, nakrytą kopułą i powiększoną o pięć wnęk wbudowanych między dawne przypory.
Pod posadzką powstała obszerna krypta, w której zgromadzono zachowane trumny książąt pochowanych wcześniej w kościele św. Jana.
Wnętrze kaplicy zdobią cztery alabastrowe posągi naturalnej wielkości, wykonane przez wiedeńskiego rzeźbiarza Matthiasa Rauchmillera. Są one uznawane za jedne z najwybitniejszych przykładów rzeźby portretowej XVII wieku na Śląsku.
Figury przedstawiają członków rodziny Jerzego Wilhelma „wiodących swoją ostatnią rozmowę”. Na cokołach umieszczono łacińskie napisy:
- Księżna Ludwika mówi: Heu mihi soli („Biada mnie samej”),
- Książę Chrystian odpowiada: Nescia gnati („Nieświadoma losu syna”),
- Jerzy Wilhelm stwierdza: At sequor ipse („Podążam sam”),
- Karolina (siostra księcia) pyta: Spes ubi nostrae („Gdzież nasza nadzieja”).
Dekoracja malarska kopuły i ścian stanowi rozbudowaną gloryfikację rodu oraz refleksję nad ulotnością ziemskiej potęgi.
Centralny fresk ukazuje boga słońca Heliosa zatrzymującego rydwan przed gwiazdozbiorem Raka. Towarzyszy mu inskrypcja: „Domy królewskie upadają, gwiazdy w pył się obracają, dziwisz się nawet biegowi słońca kres naznaczono”. Cykle malowideł ukazują chronologicznie historię rodu. W kopule przedstawiono pierwszych Piastów, natomiast na ścianach – linię śląską, kończąc na hołdzie Jerzego Wilhelma złożonym cesarzowi w Wiedniu.
W centralnej wnęce mauzoleum pierwotnie znajdowała się figura Chrystusa Zmartwychwstałego, mająca kluczowe znaczenie dla sepulkralnego programu kalwińskiej kaplicy. Rzeźba, wykonana prawdopodobnie tak jak pozostałe przez Rauchmillera, zaginęła w początkach XIX w.
Cztery wnęki boczne przeznaczone były na miejsce pochówku rodziny ostatniego Piasta. Około 1679 r. w nowo wzniesionym mauzoleum, ustawiono wydobyte z krypty sarkofagi księcia Chrystiana i jego syna Jerzego Wilhelma. Niebawem, w 1680 r. po śmierci księżnej Ludwiki, w kaplicy ulokowano trumnę z jej doczesnymi szczątkami.
Nigdy nie spoczęła tutaj Karolina, od 1673 r. księżna holsztyńska, która przeszła na katolicyzm i zgodnie ze swoją wolą została pochowana w Trzebnicy.
Dwie cynowe trumny przeniesiono z krypty do mauzoleum w początkach XIX w. Należą one do Zofii Elżbiety (1589-1622), pierwszej żony księcia Jerzego Rudolfa oraz do Ludwika IV (1616-1663), brata księcia Chrystiana.
Sarkofagi Jerzego Wilhelma i jego rodziców, wykonane z posrebrzonej miedzi, ozdobione nakładaną, pozłacaną dekoracją trybowaną, są dziełami sztuki o wybitnych wartościach artystycznych. Sarkofag Jerzego Wilhelma jest wsparty na czterech figurach - alegoriach cnót dobrego władcy. Tarcze z emblematami ukazują kwiat aloesu, symbolizujący śmierć piętnastoletniego księcia oraz przełamaną tarczę herbową pod mitrą książęcą symbol wygaśnięcia dynastii. Umieszczone w narożnikach wieka kwiaty słonecznika, wyrażają nadzieję na zmartwychwstanie do życia wiecznego. Sarkofag wykonano na przełomie 1675 i 1676 r.
