Czy wiecie, że w Legnicy czas odmierzało kiedyś aż 77 zegarów? Znajdowały się na wieżach kościołów, budynkach publicznych, szkołach i zakładach przemysłowych. Dziś wiele z nich nadal można odnaleźć podczas spaceru po mieście.
Zapraszamy na wyjątkowy szlak „Legnickich zegarów”, który pozwala spojrzeć na miasto z zupełnie innej perspektywy. To nie tylko opowieść o mechanizmach odmierzających czas, ale także o historii Legnicy i jej mieszkańców. Każdy z prezentowanych obiektów skrywa własną historię – od dawnych zegarów wieżowych po współczesne czasomierze.
Szlak powstał w oparciu o publikację Grażyny Humeńczuk i Marcina Makucha „Śladami legnickich zegarów”.
Zapraszamy do odkrywania miejsc, w których czas w Legnicy płynie od pokoleń.
- Dworzec kolejowy
- Poczta Główna
- Zamek Piastowski
- Budynek dawnej szkoły – ul. Rycerska
- Wieża Bramy Głogowskiej
- Kościół św. Jana Chrzciciela
- Dawne kolegium jezuickie przy kościele św. Jana
- Szkoła Podstawowa nr 4
- V Liceum Ogólnokształcące
- Zakłady ELPENA
- Filia Politechniki Wrocławskiej
- Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego
- Kościół św. Trójcy
- Kościół św. Jacka
- Kościół Marii Panny
- Katedra pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
- Szkoła Podstawowa nr 10
1. Dworzec Główny PKP Legnica
ul. Dworcowa 5
Pierwsza linia kolejowa dotarła do Legnicy w 1844 roku, rozpoczynając nowy etap w rozwoju miasta. Obecny budynek dworca powstał w latach 1922–1929 i do dziś służy pasażerom. Nad głównym wejściem od strony placu Dworcowego znajduje się charakterystyczny zegar w ośmiokątnej oprawie, dobrze widoczny dla osób wchodzących do budynku. Podobny zegar można zobaczyć także nad wejściem bocznym. Kolejne zegary rozmieszczono w holu dworca oraz na peronach, gdzie od lat pomagają podróżnym kontrolować czas odjazdów. Dworcowe zegary są jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli punktualności i podróży, które od pokoleń towarzyszą mieszkańcom i gościom odwiedzającym Legnicę.
2. Poczta główna
ul. Piastowska 72
Budynek Poczty Głównej w Legnicy otwarto w 1893 roku na rogu ulic Piastowskiej i Głogowskiej. Jego najbardziej charakterystycznym elementem była niegdyś wysoka wieża zegarowa z ażurowym hełmem, widoczna z wielu miejsc w mieście. Zegar na wieży wykonano w renomowanej firmie Carla Weissa, znanej z produkcji zegarów wieżowych. Niestety w drugiej połowie lat 30. XX wieku wieża wraz z zegarem została rozebrana, a budynek utracił jeden ze swoich najbardziej rozpoznawalnych elementów. Dziś po dawnym zegarze nie zachowały się widoczne ślady, jednak jego historia pozostaje ważną częścią dziejów tego miejsca. Od 1947 roku obiekt należy do Poczty Polskiej i do dziś pełni swoją pierwotną funkcję.
3. Zamek Piastowski
ul. Zamkowa 1
Historia wieży zegarowej na dziedzińcu Zamek Piastowski w Legnicy związana jest z osobą księżnej Ludwiki, matki Jerzego Wilhelma – ostatniego księcia legnicko-brzeskiego. W 1674 roku, z jej inicjatywy, powstał mur kurtynowy z renesansową wieżą zegarową, która dzieliła dziedziniec na część reprezentacyjną i gospodarczą. Wieża, zaprojektowana przez architekta Carlo Rossi, posiadała miedziany hełm, zegar z dwiema tarczami oraz galerię dla muzyków. W 1835 roku w północno-zachodnim skrzydle zamku wybuchł pożar, który uszkodził także wieżę zegarową; jej odbudowa trwała do 1840 roku. Kolejna przebudowa wieży nastąpiła w latach 1866–1867, jednak tragiczne wydarzenia 1945 roku przyniosły następny pożar, w wyniku którego najprawdopodobniej zniszczony został mechanizm zegarowy. Dzisiejszy wygląd wieży przypomina o wielowiekowej historii zamkowego zegara, który przez stulecia wyznaczał rytm życia tej książęcej rezydencji.
4. Budynek dawnej szkoły
ul. Rycerska 13
14 października 1872 roku w Legnicy oddano do użytku nowy gmach szkolny przy Ritterstraße (obecnie ul. Rycerska), przeznaczony na siedzibę szkoły dla chłopców zwanej Wilhelmsschule. Budynek, zaprojektowany przez miejskiego radcę budowlanego Johanna Roberta Mendego, był pierwszym w mieście obiektem ogrzewanym ciepłym powietrzem i wyposażonym w nowoczesny system wentylacji. Początkowo nie wspominano o zegarze, jednak już w 1873 roku pojawiła się informacja o zegarze szkolnym, który według magistratu miał służyć mieszkańcom całej dzielnicy. Na budynku znajdowały się dwie tarcze zegarowe – od strony elewacji południowej i zachodniej.
W kolejnych latach w gmachu funkcjonowały różne placówki edukacyjne, a po 1945 roku mieściły się tu m.in. szkoły powszechne i specjalne. Z czasem zabytkowy mechanizm zegarowy zniknął z budynku – według przekazów nie było go już około 1958 roku. Obecnie od strony ul. Rycerskiej widoczny jest jedynie ślad po dawnym zegarze w postaci metalowej tarczy bez wskazówek, natomiast od strony dziedzińca zamontowano w 2009 roku nowy zegar elektroniczno-wskazówkowy.
5. Wieża Bramy Głogowskiej
ul. Nowa 70
Wieża Bramy Głogowskiej przetrwała do dziś dzięki stanowczej postawie cesarza Fryderyka III, który w 1875 roku zagroził, że nigdy więcej nie odwiedzi Legnicy, jeśli miasto zdecyduje się na wyburzenie tej historycznej budowli. Jej największą tajemnicą jest unikatowy zegar słoneczny umieszczony na południowo-zachodniej ścianie, którego świetność przywróciła konserwacja w 2012 roku. Prostokątna tarcza zegara, wykonana bezpośrednio w tynku, zawiera półkole z rzymską skalą czasu od godziny VII rano do VI wieczorem. Ciekawostką jest umiejscowienie cyfry XII oznaczającej południe – znajduje się ona nietypowo u dołu, w samym środku łuku. Czas wskazuje tu gnomon, czyli metalowy pręt ustawiony pod precyzyjnym kątem, który rzuca cień na starannie naniesione podziałki godzinowe i półgodzinne. Choć dokładna data powstania tego instrumentu pozostaje nieznana, badacze przypuszczają, że może on pochodzić z 1861 roku, kiedy to w bryle wieży wybito ostrołukowe przejście. To niezwykłe miejsce pozwala nam i dziś, o ile dopisze pogoda, odczytać czas dokładnie tak, jak robili to dawni legniczanie.
6. Kościół św. Jana Chrzciciela
ul. Ojców Zbigniewa i Michała 1
Choć XVIII-wieczny projekt zakładał umieszczenie zegarów na obu wieżach kościoła, zamysł ten nigdy nie doczekał się pełnej realizacji. Ostatecznie czasomierz pojawił się tylko na wieży zachodniej, a o jego przetrwanie walczył w 1873 roku radny i zegarmistrz Wilhelm Reichelt, mimo oporu rady miejskiej argumentującej, że tarcza jest widoczna jedynie z jednej ulicy. Spór zakończył się instalacją nowoczesnego mechanizmu z głogowskiej fabryki Carla Weissa, która w tym samym roku zdobyła prestiżową nagrodę na wystawie światowej w Wiedniu. Niestety, ten zabytkowy instrument uległ całkowitemu zniszczeniu, prawdopodobnie podczas pożaru świątyni w 1966 roku. Dziś przechodnie mogą odczytać godzinę z dwóch tarcz wieży zachodniej, które funkcjonują dzięki współczesnemu urządzeniu napędowemu. Miejsce to pozostaje niemym świadkiem dawnych sporów o to, jak bardzo „publiczny” powinien być czas w tej części miasta.
7. Dawne jezuickie kolegium i klasztor przy kościele św. Jana Chrzciciela
ul. Ojców Zbigniewa i Michała 1 (elewacja boczna)
Barokowy gmach dawnego kolegium jezuickiego, wzniesiony na początku XVIII wieku, kryje na swojej elewacji jedną z najciekawszych zagadek astronomicznych Legnicy. Na dobudówce zachodniego skrzydła odnajdziemy pozostałości zegara słonecznego, którego historia sięga najprawdopodobniej czasów budowy całego kompleksu. Współczesne ekspertyzy fizyków potwierdziły, że jest to rzadki mechanizm wyskalowany w systemie tzw. godzin równych, będących podstawą naszego dzisiejszego czasu zimowego. Zegar został sprytnie ulokowany tak, by wskazywać czas od godziny 8 rano do 14, zanim słońce schowa się za krawędź budynku. Do dziś najłatwiej rozpoznać linię godziny 12:00, która jako jedyna na tarczy biegnie idealnie pionowo. Instrument ten został uwieczniony już w połowie XVIII wieku na rysunkach słynnego topografa F. B. Wernera, co potwierdza jego dawną rangę. Ograniczenia skali godzinowej wynikają bezpośrednio z lokalizacji – rano tarcza tonie w cieniu głównego skrzydła, co czyni ten zegar unikalnym „specjalistą” od godzin południowych. W przeszłości tarcza ta była prawdopodobnie bogato zdobiona grafikami i sentencjami moralizatorskimi, przypominającymi studentom o nieuchronnym upływie chwil.
8. Szkoła Podstawowa nr 4
ul. Piastowska 3
Wzniesiony w 1882 roku monumentalny gmach dawnej „Szkoły Jadwigi” był uznawany za jeden z najpiękniejszych budynków oświatowych w całym państwie pruskim. Fasada zachwyca do dziś bogatą ornamentyką z dwukolorowej terakoty oraz posągami Lutra i Melanchtona, które niezmiennie czuwają nad głównymi wejściami. Najważniejszy dla naszej trasy detal znajduje się na szczycie elewacji od strony ul. Piastowskiej – zabytkowa tarcza zegara, nad którą dumnie pręży się chorągiewka z datą budowy obiektu. Choć oryginalny, dziewiętnastowieczny mechanizm zaginął w tajemniczych okolicznościach w tużpowojennych latach 1945–1947, pamięć o nim przetrwała w architekturze budynku. Od 1996 roku zegar znów precyzyjnie odmierza czas uczniom i przechodniom dzięki nowoczesnemu, elektronicznemu napędowi zamontowanemu przez wrocławską firmę Elemik. Spacerując wzdłuż szkoły, warto podnieść wzrok, by poczuć ducha dawnej Legnicy, w której dbałość o detale szła w parze z najnowocześniejszymi rozwiązaniami technicznymi tamtej epoki. Budowla na planie łacińskiego krzyża do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli architektonicznych miasta.
9. V Liceum Ogólnokształcące
ul. Senatorska 11
Neoklasyczny gmach dzisiejszego V Liceum Ogólnokształcącego powstał w 1878 roku jako prestiżowa siedziba szkoły rolniczej, ufundowana dzięki hojności śląskich gospodarzy. Budowla zachwyca symetryczną fasadą, której centralnym punktem jest kolista dekoracja wieńcząca elewację nad wejściem głównym. To właśnie tam umieszczono zegar, który od dekad spogląda na przechodniów i uczniów zmierzających na zajęcia. Choć historyczna prasa z tamtych lat skupiała się głównie na uroczystym otwarciu placówki, pomijając milczeniem detale czasomierza, wiadomo, że pierwotny mechanizm znajdował się w budynku jeszcze w latach 70. XX wieku. Niestety, podczas kapitalnego remontu obiektu stary zegar zaginął w niewyjaśnionych okolicznościach, a wraz z nim zniknęła jego oryginalna tarcza. Obecnie czas odmierza tam współczesny, zasilany baterią mechanizm, którego tarcza została starannie wystylizowana na dawną i osłonięta szkłem. Mimo tych zmian, zegar na Senatorskiej pozostaje nieodłącznym elementem architektury szkoły, łączącym rolniczą przeszłość gmachu z jego dzisiejszą, licealną codziennością.
10. Zakłady ELPENA (dawna fabryka Gubischa)
ul. Św. Wojciecha 24
Kompleks fabryczny przy ul. św. Wojciecha to pomnik potęgi legnickiego przemysłu, wzniesiony w 1900 roku przez Wilhelma Gubischa, którego nowoczesne maszyny do obróbki drewna trafiały do stoczni i fabryk na całym świecie – od Rosji po Amerykę Południową. O dawnym prestiżu firmy świadczy fakt, że na archiwalnych drukach rachunków Gubischa widniała okazała wieża zegarowa, będąca symbolem precyzji i nowoczesnego zarządzania czasem pracy. Po II wojnie światowej hale przejęła znana wszystkim legniczanom Fabryka Przewodów Nawojowych „Elpena”, a czas w zakładzie zaczął odmierzać typowy zegar przemysłowy. Choć dziś fabryka jest częścią globalnej grupy Patelec, na elewacji frontowej budynku magazynowo-socjalnego wciąż możemy dostrzec ten surowy, elektryczny czasomierz. Choć od lat jest on niedziałający, pozostaje niezwykle cennym świadkiem historii, przypominającym o tysiącach robotników, dla których przez dekady wyznaczał rytm pracy. To unikatowy punkt na naszej trasie, ukazujący, jak zegary ściśle wiązały się nie tylko z architekturą sakralną, ale i codziennym trudem legnickiego świata przemysłu.
11. Politechnika Wrocławska
ul. Stefana Batorego 9
Ten neoklasyczny gmach, powstały w 1914 roku jako ewangelicka szkoła powszechna, od początku przyciągał wzrok swoją zaokrągloną elewacją i dekoracyjną wieżyczką. Podczas I wojny światowej budynek pełnił funkcję lazaretu, a po 1945 roku na krótko zajęły go wojska radzieckie, zanim ostatecznie stał się siedzibą Filii Politechniki Wrocławskiej. Zegar został umieszczony w dolnej części sygnaturki wieńczącej naroże fasady, co czyni go jednym z najbardziej eleganckich detali architektonicznych w tej części miasta. Przez wiele lat sygnaturka pozostawała pusta, pozbawiona tarczy, jednak wielki remont gmachu w 2017 roku przywrócił czasomierz na jego dawne miejsce. Dziś zegar ponownie zdobi fasadę Politechniki, łącząc nowoczesną naukę z historycznym dziedzictwem budynku. To doskonały przykład na to, jak podczas rewitalizacji zabytków można skutecznie przywrócić miastu jego dawny, odmierzany wskazówkami rytm.
12. Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego
ul. Lotnicza 26
Monumentalny gmach dawnego Seminarium Nauczycielskiego, wzniesiony w 1912 roku według projektu Paula Oehlmanna, to jeden z najbardziej okazałych obiektów na Przedmieściu Chojnowskim. Budynek na planie litery U skrywa w swoim wnętrzu zabytkową aulę, a jego fasadę zdobi centralnie umieszczony ryzalit z półkolistym naczółkiem, w którym osadzono tarczę zegarową. Choć pierwotny mechanizm zaginął w czasach, gdy w gmachu funkcjonowała radziecka szkoła średnia nr 32, podczas renowacji na przełomie 2005 i 2006 roku udało się uratować historyczną, ażurową tarczę z rzymskimi cyframi. Z dawnego urządzenia ocalała jedynie oś z jedną zębatką, ale dzięki staraniom dyrekcji, miejsce to zyskało nowy, sterowany komputerowo mechanizm z elektronicznym kurantem. Dzisiejszy czasomierz jest doskonałym przykładem połączenia tradycyjnej formy z nowoczesną technologią, służąc społeczności szkolnej i mieszkańcom. Warto zwrócić uwagę na taras poprzedzający elewację zegarową, który nadaje całości reprezentacyjnego charakteru. Obecnie budynek, będący od 1994 roku siedzibą CKZiU, pozostaje jednym z najlepiej utrzymanych świadków edukacyjnej historii Legnicy.
13. Kościół św. Trójcy
ul. Św. Trójcy 3/5C
Ta neogotycka świątynia powstała na początku XX wieku dzięki hojności Marii Berthy von Gellhorn oraz składkom legnickich robotników. Jej najbardziej charakterystycznym elementem jest czworoboczna wieża, w której na trzech stronach świata – północnej, zachodniej i południowej – umieszczono tarcze zegarowe. Sercem wieży jest unikatowy, zabytkowy mechanizm wyprodukowany w 1904 roku przez słynną niemiecką firmę J. F. Weule z Bockenem. Fabryka ta była znana w całej Europie z innowacyjności i zdobywała prestiżowe nagrody na wystawach przemysłowych, co znajduje potwierdzenie w trwałości legnickiego egzemplarza. Co niezwykłe, mimo upływu ponad stu lat, ten precyzyjny przyrząd działa do dnia dzisiejszego, niezmiennie odmierzając czas mieszkańcom tej części miasta. Jest to jeden z nielicznych w Legnicy przykładów autentycznej inżynierii z początku wieku, która wciąż pełni swoją pierwotną funkcję. Spacerując w pobliżu, warto spojrzeć w górę na ten sprawny relikt techniki, który przetrwał niemal w nienaruszonym stanie.
14. Kościół św. Jacka
ul. Nadbrzeżna 3
Świątynia, wzniesiona w latach 1905–1908 jako wotum pamięci cesarza Fryderyka III, to neogotycka perła zaprojektowana przez berlińskiego architekta Oskara Hoßfelda. Na najwyższej kondygnacji wieży, tuż ponad ostrołukowymi oknami, zainstalowano potężny zegar z czterema tarczami skierowanymi na wszystkie strony świata. Za jego precyzję odpowiada mechanizm dostarczony przez renomowaną berlińską fabrykę C. F. Rochlitz, o czym informuje zachowana do dziś oryginalna tabliczka znamionowa o numerze seryjnym 5554. Co fascynujące, to ponadstuletnie urządzenie wciąż sprawnie odmierza czas, pozostając jednym z nielicznych autentycznych mechanizmów z czasów budowy kościoła, które nie zostały zastąpione elektroniką. Nad jego niezawodnym działaniem od lat czuwają pasjonaci – Jerzy Adamski i Mieczysław Przytocki, dbając o każdy element tej historycznej aparatury. Firma Rochlitz, która stworzyła to dzieło, istnieje do dziś, co tylko potwierdza najwyższą klasę wykonania legnickiego egzemplarza.
15. Kościół Marii Panny
pl. Mariacki 1
Jako jeden z najstarszych obiektów sakralnych w Legnicy, kościół Marii Panny prawdopodobnie posiadał zegar już w okresie późnego średniowiecza. XVII-wieczne kroniki wspominają o dawnym mechanizmie z obciążnikiem, który mógł nie mieć tarczy, a godziny oznajmiano poprzez ręczne wybijanie dzwonu. Dopiero w 1877 roku na świątyni pojawił się nowoczesny jak na tamte czasy zegar tarczowy, który – co ciekawe – służył wcześniej na wieży dzisiejszej katedry. Dwie tarcze tego chronometru zainstalowano na specjalnie zaprojektowanych trójkątnych szczytach, umieszczonych wysoko na korpusie budowli pomiędzy wieżami. Do naszych czasów na szczycie zachodnim przetrwała piękna, ażurowa tarcza z rzymskimi cyframi wraz z fragmentami dawnego mechanizmu, natomiast na szczycie wschodnim widoczne są już tylko ślady po dawnym urządzeniu. To wyjątkowe miejsce na mapie Legnicy, gdzie historia dwóch najważniejszych świątyń dosłownie spotkała się w jednym mechanizmie zegarowym.
16. Katedra pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła
pl. Katedralny 6
Legnicka katedra już w XVI wieku posiadała niezwykły zegar dwudziestoczterogodzinny, który nie tylko wybijał godziny, ale i wskazywał fazy księżyca na mniejszej, dodatkowej tarczy. Po uderzeniu pioruna w 1592 roku, podczas remontu wieży, stary mechanizm zastąpiono nowocześniejszym instrumentem dwunastogodzinnym, wykonanym przez mistrza Leonharda Selingera. Kolejna wielka zmiana nastąpiła w 1874 roku, kiedy na wieży zamontowano jubileuszowy, tysięczny egzemplarz zegara z renomowanej fabryki Carla Weissa w Głogowie. Ten cenny zabytek techniki przetrwał wielką przebudowę świątyni z końca XIX wieku i do dziś dumnie odmierza czas na wieży północnej. Choć obecnie posiada nowoczesny, elektryczny naciąg, to wciąż ten sam mechanizm steruje tarczami na obu wieżach katedralnych. To jeden z najważniejszych punktów na naszej trasie, łączący renesansową tradycję z precyzją pruskiego zegarmistrzostwa.
17. Szkoła Podstawowa nr 10
ul. Jaworzyńska 47
Historia szkoły przy ul. Jaworzyńskiej sięga połowy XIX wieku, a jej rozwój odzwierciedla dynamiczny wzrost dawnej Legnicy. Obecny, imponujący kształt architektoniczny gmach zyskał dzięki licznym rozbudowom, z których najciekawszą jest modernistyczny łącznik z 1930 roku w formie okrągłej wieży z krętą klatką schodową. Najważniejszy dla naszej trasy dwutarczowy zegar został zamontowany w narożniku starej części budynku prawdopodobnie w 1906 roku. Fakt ten potwierdziło niezwykłe znalezisko odkryte podczas renowacji – ukryty w mechanizmie fragment gazety „Liegnitzer Tageblatt” z 7 lutego 1906 roku. Tarcze zegara, osłonięte stylowymi daszkami, zostały idealnie wkomponowane w architekturę wyższych pięter, ozdobionych dekoracyjnym fachwerkiem (murem pruskim). Jedna z nich spogląda na stronę północną, a druga na wschodnią, od ponad stu lat odmierzając czas kolejnym pokoleniom uczniów – najpierw niemieckich, później dzieci radzieckich oficerów, a od 1996 roku polskim podopiecznym Szkoły Podstawowej nr 10.
link otwiera się w nowej karcie
Mapa szlaku turystycznego
Galeria
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0237.JPG
-
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0085.JPG
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0149.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0161.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0171.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0174.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0444.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0190.JPG
-
created by dji camera
-
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0205.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0210.JPG
-
DCIM\100MEDIA\DJI_0222.JPG
-
-
